HRIAMNAM TEITU FIMNAK LE CHIN MINO

Phungthlukbia 16: 16

Fimnak ngeih hi sui nakin a ṭha deuh, hngalhthiamnak ngeih hi ngun nakin thim deuh awk a si.

Nelson Mandela “Fimthiamnak cu vawlei thlennak ding caah na hman khawh mi hriamnaam a si.” 

Sudner J. Harris “ Fimthiamnak nih aa timhbik mi cu thlalang kha thlalangawng an can ter a si.”

Biahmaiṭhi

Mandela le Harris nih an chim mi bia nih a langhter mi cu zeitluk in dah fimthiamnak hi thlennak ah aherh ti si ko. Society pakhatkhat ah fimthiamnak um lo khawh a si lomi zong kha a langhter fawn. Society pakhatkhat ah cawisannak ding caah fimthiamnak cu hriamnam ṭha bik a si. Fimthiamnak nih a tuah hmasa bik mi thil cu zeibantuk minung dah ka si, zeidah kan tuah awk si, zeidah thiamnak ka ngeihmi si timi vialte kha a kan hngalh ter. Asining aa theihngal lomi, Pathian nawl a ngai lomi hna kha Pathian nih thluachuahnak zong a pe fawn hna lo. Chin mino hna nih zeitindah fimthiamnak cu sui nakin kan duh deuh awk a si i ngun nakin kan i thim deuh awk a si, timi cu a tanglei ah kan vun zoh ṭi hna lai. 

Cauk ṭialtu:

Phungthlukbia cauk cu mifim pawl chimmi le caan tampi ah caṭial thiam tampi nih an ṭialmi khomhmi cauk a si. Acheukhat pawl cu hramthawknak ah a ṭialtu kha a langhter tawn. 1: 8-9: 18 and 31: 10-31 lawng hi a ṭialtu a langhter lomi si. 1: 1-7 nih Phungthlukbia chung ah zeidah a kan cawnpiak duh bik timi kha a langhter dih i a ṭialtu Solomon si ti zong kha a langhter fawn. Sihmanhsehlaw Conservative Scholars nih Solomon hi mah cauk tam u deuh ah ṭuanvo ngeitu si tiah  bia-alnak an tuah.  Cun Critical Scholars cheukhat nih an timi cu Phungthlukbia cauk hi Solomon nih a ṭialmi si hrim ko tiah direct in koika hmanh ah langhternak a tuah lo tiah an ti. Agur le Lemuel hi voikhat lawng an lang( 30: 1 & 4) . “Mifim” pawl cu theihhngalh lo pawl an si. Cun group in a langhter mi cu “Hezekiah mi hna” ti hi a si (25: 1). Cucaah hi Phungthlukbia cauk hi Solomon pakhat lawng nih ṭialmi si tiah kan ti kho lo. Minung tampi nih rak ṭial i khomhmi cauk tu a si. 

Paul a tuanbia kan zoh tik ah a sianginn kainak le ca a cawn ning pawl kan hmuh, kan theih hngalh dih mi kha si ko. Paul hi Gamaliel kut dang ah fimthiamnak a rak kawl mi a si i, Roman ralbawi zong a rak ṭuan balmi a si. Paul a nunnak kan zoh tikah zeitluk indah fimthiamnak aherh zia kha kan hmuh khawh. A dikmi nuncan ziaza le phunglam cawnpiaknak nih minu mipa kha a fim ter, cun ram le miphun, khrihfabu le innchungkhar hmailei karhlannak ding caah ceunak a phurh. J.F. Kennedy nih “ kan ram dirhkamhnak ding caah fimthiamnak hi kan hriamnam pi cu a si ko” tiah a rak ti. Kan ram le kan miphun, kan khrihfabu, le kan innchungkhar caah fimthiamnak a herh.

Phungthlukbia cauk le ram sersiamnak ah nu cawlcanghnak

Phungtlungbia cauk chung ah kan hmuh khawhmi cu zeitluk indah Israel miphun hna cu saltannak in an rak chuah hnu ah an ram sersiamnak ding caah nu hna nih an fa le fimthiamnak an kawlnak ah zeitindah an cawlcangh ning kha kan hmuh khawh. Phungthlukbia cauk nih a kan cawnpiakmi cu atlangpi in (i) miphun fimthiamnak (ii) zunglei fimthiamnak le (iii) biaknaklei fimthiamnak (or) pathian kong cawnnak he aa pehtlaimi cawnnak an si. Miphun fimthiamnak ah cun timhmi pakhat lawng an ngei i, minu mipa kha a nunnak ah thiam lak in an cawnpiak hna. Practical siloah hneksaknak kha an cawnnak ah an hmanmi a hrampi cu a si. Cun innchungkhar ah zeitindah hutdir ning si awk si timi kha an cawng fawn. Sihmanhsehlaw pahnihnak zunglei fimthiamnak tu ah cun group kha limit an tuah. Mizapi nih an cawn khawh lomi cawng ding in an thim hna. Tahchunhnak ah tlangbawi, siangpahrang, mi lianngan deuh, etc…Pathumnak fimthiamnak cu a cunglei pahnih he aa ralkah ngai. Aruang cu pathumnak ah cun mizapi caah a timhmi asi i a timhmi zong cu mizapi cu fimthiamnak pek asi ko. Pathumnak nih aa timh bik mi cu “Pathian ihzah kha fimnak hrampi asi” ti kha a si. 

Innchungkhar kan cawlcangh ning kan zoh tik ah pa bik nih innchungkhar ah zohchunh awktlak asinak ding caah a nupi he lungkhat si hau. Cun patling ruahnak tling a chuahpimi, a nupi cung ah zumhtlak asimi si hau. Innchungkar ah fa, nu le pa pehtlaihnak ah pa nakin nu cu an teima deuh. Sianginn kan kai tikah kan sianginn kong he pehtlai in thil pakhatkhat um tikah pa nakin nu nan teima deuh…Tuni kan thil tuah ning hi Israel mi hna zong an ram sersiamnak ding caah an fa le cung ah nu nih ṭuanvo tampi an la i an cawlcang ve tikah Phungthlukbia cauk ah Nu le fimthiamnak kong kha a kan cawnpiak i a kan theihhngalh ter. Fimthiamnak timi biafang zong hi Biakam Hlun ah cun Nu he a pehtlaih ter tawn. Daal 8nak ah Nu kong kha Daal 7nak bantuk in a kan cawnpiak. Israel mi hna sal an tannak in an luat hnu ah an ram sersiamnak ding caah Nu nih biatak tein an fa le kha an cawnpiaknak, fimchimnak in hma an rak la ve. Cu ve bantuk in kan nih Chin mino hna zong  kan ram, miphun, Khrihfabu le chungkhar sersiamtu ding kan si hna. Sersiam khawh nakhnga atu tein fimthiamnak kan kawl a herh. Cu fimthiamnak cu hringtu nulepa zong nih ṭuanvo nan/an ngei ve. 

Daal 10-31 hlan, Daal 1-9 nih a kan cawnpiak mi cu zeitluk in dah Pathian ṭihzah hi fimnak hrampi si timi le ahrutmi cawnpiaknak zulh kha zeitluk in dah ṭih nunzia kha a kan cawnpiak. Daal 9nak ah kan hmuh khawh rih mi cu Nu phunhnih an si. Afim mi le ahrut mi. Innchungkhar ah fale nih lawmhnak an chuah pi tikah hringtu nulepa cu an fim tinak kha si ko. Cun Nulepa zong kha sersiamnak ah tei an ma. Inchungkhar ah fale nih ngaihchiatnak an chuahpi, phurh tikah hringtu nulepa an nuncan ziaza kha zeibantuk dah si timi kha alangh ter i zeibantuk cawnpiaknak dah an zulh timi kha a lang fawn. Cucaah kan nih Mino hna zong nih miphun dang hna karlak kan um tikah kan nuncan ziaza in kan innchungkhar sining kha a langh ter tawn ve. Fimthimnak nih minu mipa a si ning kha a cawisan. Kan sifahnak le kan ziaza ṭhat lonak vialte hi kan fimthiamnak a niam deuh ruang ah a si. Afim thiammi Nulepa nih cun an fa le kha sianginn an kai ter hna i fimthiamnak an kawl ter hna. 

Greek Fimnak

Nan theih cio bantuk in hlan lio Greek miphun cu fimnak cawnnak a uarmi an si. Nihin tiang kalning aa dang taktakmi fimcawnnak ningcang (Education system) pahnih a chuahtertu an si.

Pakhat cu Sparta khua fimcawnnak (Spartan education) a si. Thluak lei fimnak siloin takpum lei thiamnak a simi raldohnak le tukvelhnak lei ah a ṭhawng i a thiam taktakmi cawnnak a si. Nunning a niam bikmi sal pawl le misifak nih dothlennak an tuah khawh nakhnga lo an cawnpiak hna, training an pek hna. Tihal le rawlṭam tbk. harnak tuar kho dingin a har taktakmi training an pek hna. Ti lo le rawl loin an um ahcun midang thil zong fir a hauh te lai caah fir ningcang zong an cawnpiak hna. Thil an fir lio ah an tlaih sual hna ahcun fak taktak in an hrem fawn hna. A ruang cu an fir caah si loin mi an i tlaihter caah a si.

A dang pakhat cu “Athen fimcawnnak” a si. Tuchan Democracy ram i an hmanmi fimcawnnak phung a rak thawknak a si. Thluak in khurkhua ruahnak le fimnak taktak kha biapi ah a chiah. A tawinak in chim ahcun Spartan sianginn nih thiamnak (skill) tha a pek i Athen sianginn nih fimnak (wisdom) tha a pek. Cuticun Homer bantuk caṭial thiam le mifim min thangthang Aristotle, Plato, Socrates tbk. an hung chuak. Greek holh zong cu chan lio vawleipi nih hmanmi holh a rak si.

Rom Pennak

BC kum zabu panga hrawngah Rome cu Latin Khuaram lakah ram hmete pakhat a rak si. A hnu ah Rom cu a lianngan chin lengmang i Rom Pennak (Roman Empire) tiang a rak phan. A pawngkam khua vialte a uk dih. Greek ram chung vialte Rome nih a va tuk i a tei dih hna. Cu tikah Greek mifim tampi cu sal ah an tlaih hna i Rome ah an ratpi hna. Cuticun Greek mifim le cathiam tampi cu Rome uktu hna caah sal rian an rak ṭuan. Mitthlam in hei suai ahcun Rome uktu nih Greekmi cu minung covo vialte an pe hna lo, an duh paoh in an tuah hna. Rome meithal nih Greek fimnak cu a tei ti awk in a rak um.

Sal nih a bawipa fapa ca a chim

Meithal aa bochanmi Rome Pennak cu duhsah tein a ṭumchuk ziahmah. Aruang cu Rome ralbawi hna nakin an sal simi Greek pawl ca an thiam deuh pinah an fim deuh i a si. Rome uktu upa hna nih an fale cachimtu ah an sal a simi Greek pawl an hman hna. Sal nih a bawipa fapa cachimtu ah a cang. Greek mifim pakhat cu Rome ralbawi caah sal a si nain Rome ralbawi fapa caah cun cawnpiaktu saya a rak si. Aristotle zong Alexander Ngan ngakchiat lio ah ca a rak chimtu a saya a rak si.

Cuticun duhsah tein Latin holh zong a tlau zuahmah i Greek ca le holh nih hmunhma a hun lak. Homer nih Greek holh in a  ṭialmi “Iliad” le “Odyssey” biazai zong Latin holh in an leh. Mi tampi nih Latin holh nakin Greek holh an hun uar deuh. Greek fimcawnnak zong a hung laar chin. Hi caan lio ahhin Greek holh zong hman a duh lo i Greek saya zong lak a duh lomi Rome Hruaitu upa cu Cato a si. A fapa zong amah nih ca a chimh. Greek mifim cu a doh hna. “Sal nih cachimh phung a si lo” tiah a ruah. Asinain  fimnak taktak cu mi nih duh cio a si tikah Cato lila zong a hnu ahcun Greek ca le Greek ruahnak (Philosophy) a cawng ṭhan ve.

Paul zong Rome cakuat a ṭial tikah Latin holh a hmang lo, Greek holh a hman. Cu bantuk in Greek nunphung zong sal i an umnak Rome Pennak chungah a nung. Nihin ni tiang sianghleiruun i cawnmi ca ṭhenning (Liberal Arts) hna hi Greek chan in aa thawkmi a si. Greek cu mitlawm an si, meithal uknak tangah sal an si. Sihmanhsehlaw fimnak an ngei, ca an thiam, an holh an i nunpi, an nunphun an hlaw lo. Cu caah meithal uknak kha an tei khawh. Phundang in chim ahcun Greekmi cu mi khua le mi ram ah an um nain pumpaak pakhat cio nih nunfelnak an ngei, inn an phiah bu, kedan an hnawh bu, thil an suk bu le a niam bik rian an ṭuan buin ca an i zuam, tei an ma, khurkhua an tuak. Cucaah, vawlei uktu tiang an i chuah. Chin miphun zong fimthiamnak kan ngeih ahcun meithal cu chim lo nuclear hmanh kan tei lai.

Biatlangkomh:

           Mi kut tangah sal rianṭuan zong hi sianghleiruun kai bantuk a si i fimnak cawnnak ah hman khawh a si. Kan chim cia bang Greek miphun cu an bawipa teitu ah an hung i cang. Mi-hrin le sa-hrin ngaingai nih cun miphun nganpi lak le nawl ngeitu miṭha lo kuttang a um zongah a sung bal lo. Zeicahtiah a ngeihmi fimnak le thiamnak nih a nunphung le a holh a nunter. Meithal he ral a do lo, fimnak he ral a do. Zeicatiah fimnak cu meithal teitu a si. Cucaah kan nih Yangon Chin Mino, a hlei in Lai Baptist Church mino hna nih hmailei kan ram, kan miphun, kan khrihfabu le kan innchungkhar ah fimnak hi ral donak ah kan hman khawh nakhnga Fimnak hrampi a simi Pathian nih thluachuahnak kan pek piak ko seh. Amen!

NOTE: Hi Sermon hi October 21, 2018 Lai Baptist Church, Yangon Mino pumhnak ah ka rak chimmi a si. 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s